Eind 2014 deden een aantal Nobelprijswinnaars een beroep op paus Franciscus om de theologie van de rechtvaardige oorlog (zie CKK par. 2302-2317) te vervangen door een “Theologie van vrede en geweldloosheid”. Het begrip “rechtvaardige oorlog (bellum iustum)” werd uitgewerkt door Thomas van Aquino. Hij geeft kort gezegd enkele criteria, zoals: voldoende autoriteit, een rechtvaardige aanleiding (zaak), uitsluitend gericht op het bereiken van vrede, steun aan het goede en onderdrukking van het kwade.
Nu, twee jaar later, 11-13 april, organiseerden de Pauselijke Raad voor Gerechtigheid en Vrede en Pax Christi Internationaal in Rome een conferentie, over deze vraag. De consequent geweldloze houding van Jezus was voor deze conferentie de inspiratiebron. In het perscommuniqué na afloop lezen we: “Gods Woord, Jezus’ getuigenis, mag nooit gebruikt worden om geweld, onrecht of oorlog te rechtvaardigen. Wij belijden dat Gods Volk deze centrale boodschap uit het Evangelie dikwijls heeft verraden, door deel te nemen aan oorlogen, onderdrukking, uitbuiting en discriminatie. Wij geloven dat er geen “rechtvaardige oorlog” bestaat. Te vaak is de theorie van de “rechtvaardige oorlog” gebruikt ter bevestiging van oorlog in plaats van deze te voorkomen of in te perken”.
“Christelijke oorlogen” hebben oude wortels. Toen keizer Constantijn voor de Slag bij de Milvische brug, zoals de legende verhaalt, een visioen had met de woorden: “In hoc signo vinces (in dit teken zult ge overwinnen)”, liet hij een teken van Christus op de schilden van zijn soldaten aanbrengen. Dat kan het kruisteken zijn geweest of het Christusmonogram (het Chi-Rho-teken). Tijdens mijn jeugd hoorde ik dit verhaal met jongensachtige trots, omdat Constantijn vervolgens de veldslag won. Later, na mijn theologiestudie, werd ik me echter bewust dat hiermee nog iets anders gebeurde, iets dat minder fraai is en naar mijn indruk een grote invloed heeft gehad.
De Romeinse god die vanouds gekoppeld werd aan het schild, was de oorlogsgod Mars. Wanneer nu Christus wordt getekend op de schilden, lijkt Mars te worden vervangen door Christus, de god van de oorlog wordt vervangen door de God van de Vrede. Dit is de positieve duiding. De vraag is echter of dit ook in de beleving van de veldheren en de soldaten zo was. De kans is groot dat zij ontdekten dat Christus de grotere God was, dus ook de grotere oorlogsgod. Toen in 380 keizer Theodosius I het Christendom praktisch tot staatsgodsdienst verklaarde, leefden de inwoners van het Romeinse Rijk niet meteen als vredelievende Christenen, integendeel, oorlog zal een vast bestanddeel zijn in alle volgende eeuwen.
Een te hechte verbinding tussen staat en Kerk ondermijnt de onafhankelijkheid van het geloof. Wanneer de Katholieke Kerk in de toekomst niet meer spreekt over een “rechtvaardige oorlog”, maar over inzet tot vrede en gerechtigheid, mag dit ook naar andere kerken en andere religies een signaal zijn dat verdediging iets anders is dan oorlog en dat de strijd voor vrede in navolging van een geweldloze Jezus heel andere wapens hanteert.
Pastoor Michel Hagen